Convocatoria de asamblea Xeral 2018

Publicado en Opinión | Deixa un comentario

MUIÑOS A MEDIADOS DO SÉCULO XVIII

Como os lectores do noso blog ben saben, nesta páxina web estamos facendo unha achega á historia particular de cada concello da comarca da Baixa Limia. Aínda que a historia como disciplina abarca todos os campos da vida humana, nestas breves achegas queremos centrarnos na cuestión da organización política e territorial. En concreto, desta volta abordamos a realidade do actual concello de Muíños.

Como todos os demais concellos da Baixa Limia, a actual institucións data dos tempos da reforma liberal de inicios do século XIX, formándose pola adición de diversas parroquias que podían ter ou non un pasado en común. Polo que sabemos, a mediados do século XVIII, e así sería ata que se creou o concello actual, estas parroquias dividíanse en diversas xurisdicións de orixe feudal. Estas eran o concello ou partido de Rebordechao, a xurisdición de Rairiz de Veiga e o couto de Maus de Salas.

Comecemos por describir a primeira destas unidades administrativas. O concello de Rebordechao, segundo o reflicte o Catastro de Ensenada estaba formado por sete parroquias: a de San Pedro de Mugueimes co seu anexo de Santa Mariña de Barrio (Cadós), San Pedro de Parada de Ventosa, San Salvador de Prado, Santo André de Porqueirós, San Miguel de Xermeade e Santiago de Calvos de Randín. Como acontecía en moitas dos casos xa analizados anteriormente, os veciños destas freguesías supomos que acostumaban a reunirse para dirimir en asemblea (concello) os asuntos que lles atinxían, como podía ser a administración de xustiza ou o pago de impostos. Para a administración de xustiza, sabemos que existía un xuíz e escribán nomeado polo señor desta xurisdición para tal fin, o cal na altura de 1752 era un residente da parroquia de Mugueimes, chamado Don Juan Francisco Tejada[1]. Por outra banda, os tributos que se pagaban ó Rei non os podemos coñecer, dado que os veciños non declaran nada sobre este aspecto. Pola súa banda, os dereitos señoriais que debían satisfacer eran nulos, xa que os representantes dos veciños afirman que non pagan ningunha clase de tributo en calidade de señorío.

No que respecto á titularidade dese señorío, este correspondía á casa de Lemos. Así o conde da dita casa dispuña de dominios de certa entidade no sur da provincia de Ourense, que conformaban a xurisdición de Calvos de Randín. Esta estaba dividida en dúas metades, e semella que o partido de Rebordechao conformaba a metade occidental (xunto coa freguesía de Calvos), mentres que á parte oriental pertencían as freguesías de Rioseco, Feás, Randín e Lobás.

Esta división explícase pola descontinuidade que presentaba a xurisdición, dado que entre unha metade e a outra estendíase o couto de Maus de Salas. Este era unha ave rara na xeografía señorial da Baixa Limia, xa que é a única xurisdición pertencente a unha orde militar de cabalería. A titular do señorío era a Orde Militar de San Xoán de Xerusalén, tamén coñecida como Orde de Malta por ter nesa illa mediterránea o seu asento. Esta xurisdición estaba formada unicamente pola parroquia de Santa Baia/Olaia de Maus de Salas, e considerábase anexa da Encomenda de Quiroga, a cuxa dignidade pertencían as posesións desta orde no oriente de Galicia. A diferenza dos outros señoríos xurisdicionais, que viran diminuír a súa carga tributaria de orixe feudal ata mesmo desaparecer nalgúns casos, en Maus de Salas si que existía unha gravosa fiscalidade deste tipo. Así o pago por lutuosas ascendía a 240 reais, cantidade inigualada en toda a comarca, mentres que as fumaxes acadaban os 98 reais, o equivalente a media tega de centeo e un marabedí que pagaba cada casa dos 68 veciños leigos, mentres que pola súa banda os dous eclesiásticos quedaban exentos. O seu pago, segundo afirman os declarantes ó catastro, facíase en man común, unha mostra da capacidade de organización que existía nas aldeas do entón e das posibilidades da autoxestión nun entorno rural. No que a cuestións xudiciais se refire, sabemos que o xuíz era un tal D. Rosendo Rivera, o cal non residía en Maus, senón que probablemente o fixera en San Paio de Abades, lugar onde rende testemuña ante o catastro acompañado de dúas testemuñas da súa escolla.

Por último, réstanos falar da xurisdición de Rairiz de Veiga. Como o seu propio nome indica, a cabeceira da xurisdición residía na parroquia de San Xoán de Rairiz de Veiga, e quedarían comprendidas no seu termo as freguesías de Lampaza, Candás, Sabariz, Zapeaus e Guillamil, pertencentes ó actual concello de Rairiz; as de Paradela de Abeleda e Porqueira (San Lourenzo) pertencentes á actual Porqueira; Golpellás, ubicada en Calvos de Randín, San Pedro de Carpazás, hoxe integrada no concello de Bande, e as freguesías muiñenses de Santiago de Requiás, Santa María de Barxés, San Pedro de Farnadeiros, Santa María de Souto de Limia e Santiago de Couso de Salas. Tratábase dun señorío dominical de ampla extensión, moito maior que calquera dos estudados ata o de agora neste blog, e fórao aínda mais no pasado, xa que a ela pertenceran no fin do Medievo as parroquias do partido de Rebordechao, posteriormente adquiridas, supomos que por medio dun preito por herdanza, pola Casa de Lemos. A súa mera extensión complicaba a administración do territorio, polo tanto non é de estrañar que en 1766 se afirme que se atopa dividida en cinco partido, a saber o de Todea, Rairiz e Montes, Abeleda e Araúxo. A excepción deste último, que comprende as terras do conde de Monterrei en Lobios, os partidos nomeados comprenden as parroquias arriba descritas. Probablemente ó partido de Abeleda se refire o abade Ulloa, cando afirma que en tempos anteriores a 1776 as parroquias de Couso, Barxés, Souto, Requiás, Paradela, Golpellás e Porqueira (San Lourenzo) formaban un couto con xuíz, escribán e notario propio.

Todas estas parroquias estaban gravadas polo conde de Monterrei cunhas exaccións señoriais mais elevadas do que era habitual na contorna, aínda que de xeito dispar. Así por exemplo, mentres Souto de Limia pagaba 10 reais de lutuosa (o concepto mais frecuente), a vasalaxe ascendía a 180. No caso de Farnadeiros as cifras eran de 5 e 15 respectivamente, nada excesivo, pero en Barxés a lutuosa volvía ascender a 50 reais, mentes que de vasalaxe non se pagaba ren. E todo isto ó mesmo tempo que os veciños de Requiás estaban exentos de toda carga señorial. Como vemos, ó igual que en casos anteriores, a tributación fiscal de orixe señorial variaba amplamente non só entre xurisdicións, senón tamén no seu interior entre as unidades locais que as conformaban (as parroquias). Isto é un feito que pon de relevo a forza da costume local dereito de goberno, no que a capacidade de defensa propia do pobo era considerable, xa que todo dependía de como interpretasen as súas propias costumes e obrigas mancomunadas.

Bibliografía

  • Documentos de arquivo:

Archivo General de Simancas, Catastro de Ensenada, Respuestas Generales, Libro 215, páxina 630 e seguintes; libro 217, páxina 33 seguintes, 167 e seguintes; libro 221, páxina 672 e seguintes, libro 224, páxina 646 e seguintes; libro 226, páxina 666 e seguintes, 704 e seguintes.

Este arquivo ten colgada na páxina Portal de Archivos Españoles (PARES) diversa información da Chancelería de Valladolid, incluídas as Respostas Xerais ó Catastro de Ensenada.

  • Libros:

Gallego Domínguez, O. (1988): La Organización administrativa territorial de la antigua provincia de Ourense a mediados del siglo XVIII, Ourense, Museo Arqueolóxico provincial.

Rio Barja, F.X. (1988): Cartografía xurisdiccional de Galicia no século XVIII, Santiago de Compostela, Consello da Cultura. (Dispoñible on-line).

Saavedra Fernández, P. (2008): “O entramado comunitario do campesiñado galego de mediados do XVI a comezos do XIX”, en A Patria enteira: homenaxe a Xosé Ramón Barreiro Fernández, pp. 867-894, Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela.

-(2013): Demarcacións, topónimos, papeis, menoria. Sobre a división e o control do territorio na Galicia Moderna, A Coruña, Real Academia Galega. (Dispoñible on-line).

Eiras Roel, A. (1997): “El régimen señorial en Galicia a finales de la Edad Moderna: Evaluación”, Obradoiro de Historia Moderna. nº 7, pp. 7-46. (Dispoñible on-line).

Pumar Diéguez, Mª B. (2013): “Los cotos de la dignidad episcopal a finales del siglo XVII”, Diversarum rerum, nº 8, pp. 73-88. (Dispoñible on-line).

Rubio Pérez, L. (2009a): El concejo, Biblioteca Leonesa de Tradiciones, León.

  • (2009b): “La gestión del Común”, Biblioteca Leonesa de Tradiciones, León.

(2008): “O entramado comunitario do campesiñado galego de mediados do XVI a comezos do XIX”, en A Patria enteira: homenaxe a Xosé Ramón Barreiro Fernández, pp. 867-894, Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela.

Scott, J.C. (2013): Elogio del Anarquismo, Crítica, Barcelona.

[1] Do ascendente que disfrutaba a familia Tejada na Baixa Limia non caibe dúbida. As dimensións do seu pazo en Mugueimes, no que a ben seguro residía este persoeiro deixan constancia do seu poder adquisitivo. Ademáis diso, dispuñan de outras posesións deste estilo, como unha casa forte con capela en Xeás, lugar da parroquia de Torno. Orixinaria das terras de Calvos de Randín, sobre a súa destacada posición social e económica xa deixa constancia o abade Pedro González de Ulloa en 1776.

 

Autor: Cristian Oliveira Brito

Publicado en Concellos, Historia, Muiños | Deixa un comentario

LOBEIRA UN CONCELLO CON HISTORIA DE SEU

Xa abordamos nesta páxina a cuestión da organización política vixente na Baixa Limia ata a Revolución Liberal no século XIX. Na nosa comarca existía unha tupida rede de xurisdicións señoriais de orixe medieval que eran o primeiro banzo da escaleira da administración civil que se erguía sobre a cabeza do pobo limián. Estas xurisdicións estaban controladas por poderes de diversa natureza: nobiliar, en forma de grandes casas como a de Monterrei ou a de Lemos; eclesiástico, baixo a tutela de bispos ou mosteiros, da propia monarquía, etc. Sen dúbida en Galicia o señor menos frecuente era o propio monarca, xa que eran poucas as xurisdicións que detentaba, e menos no rural, pero curiosamente a Baixa Limia será unha das comarcas galega nas que o poder señorial rexio teña maior presenza. E se hai unha área da nosa xeografía comarcal onde destacaba esa hexemonía política real era en Lobeira.

Esta preponderancia ten orixes medievais, concretamente en dúas institucións cuxa historia apenas se coñece, pero que é determinante para a nosa comarca. Referímonos ó mosteiro de San Martiño de Grou e ó antigo concello de Lobeira. Falemos en primeiro lugar do desaparecido cenobio. Semella que as súas orixes, como xeralmente acontece co monacato galego, se sitúa na reordenación do territorio que leva a cabo a monarquía “leonesa” no século X, en alianza coa nobreza local. Esta reordenación pasa pola entrega de grandes extensións de terra o clero regular, en base ás cales se fundan mosteiros masculinos e femininos. Así nace o convento de monxes agostiños de San Martiño de Grou, o cal tras diversas vicisitudes pasa a ter como patrón ó bispo de Ourense no século XII, o cal nomea o abade/prior que o debe rexer.

Este dereito de padroado pasa a mans dos reis de Castela no século XV, e dende entón seguirán outorgando o título de prior como cargo honorífico, a pesar de que xa non se rexistre funcionamento do mosteiro en canto a residencia de monxes. A pesar de todo, o prior do mosteiro segue exercendo como señor das terras que lle pertencían ó convento. Estas eran as das parroquias de San Martiño de Grou, Santa Cruz de Grou e San Bartolomeu da Fraga[1]. Baixo o seu padroado rexio, o mosteiro recibiu priores de moi diversa condición, todos alleos á terra na que se situaba, e que é de supoñer que a administraban dende a distancia.

Segundo o catastro de Ensenada, xa de sobra coñecido polos lectores habituais, o titular do priorado en 1753 era un tal Faustino Guerra, veciño da cidade de Ávila. A este personaxe non lle cabía maior potestade inmediata sobre os veciños que a de nomear as xustizas ordinarias, xa que non dispón do dereito de cobrar tributo señorial ningún. Neste caso trátase de Antonio Álvarez, veciño da freguesía de Santa Cruz de Grou, o cal exerce a súa potestade nas tres parroquias. Segundo as listas de testemuñas e declarantes no propio catastro tamén debía de existir un concello ben a nivel de xurisdición, ben a nivel de parroquia, xa que o citado xuíz afirma acompañarse de dúas testemuñas escollidas por el e o concello[2].

A finais do século XV sabemos que existíu un preito entre o concello de Lobeira e o mosteiro de Grou. Este concello (rexido polos seus veciños, como o de Entrimo), reclamáballe ó cenobio agostiño a posesión da aldea da Fraga e os seus montes circundantes. Esta reclamación é desestimada en primeira instancia polo provisor da diocese de Ourense en 1473, como tamén o foi a apelación dos de Lobeira ante o tribunal metropolitano da Sé compostelá en 1476. Este preito é interesante para a reconstrución do pasado político de Lobeira xa que ambas partes aportan documentación que apoie as súas reclamacións. Con todo, os tribunais episcopais fallan sempre a favor do mosteiro, en contra das reclamacións do concello de Lobeira, carentes de fundamento documental[3].

Con todo, este concello de Lobeira podía aportar unhas mínimas referencias oficiais sobre a súa orixe, xa que se remonta ó século XIII. En 1228 o rei de León e Galicia, Afonso VIII, concédelle foro ós veciños de Lobeira (igual que a outros núcleos de carácter urbano como Tui, A Coruña ou Baiona), para que exerzan a xustiza e señoríos sobre si mesmos sen intervención de poderes alleos á propia comunidade. Iniciase con este privilexio (do que se conserva unha copia en castelán do século XVI na Real Chancillería de Valladolid), a dilatada experiencia de goberno en man común do concello lobeirense, que incluía as actuais freguesías de San Vicente de Lobeira, San Xes de Vilariño e Santa Cristina de Montelongo.

A diferenza do concello entrimeño, o de Lobeira si que conta con referencia documentais sólidas que nos permiten coñecer o seu organigrama e funcionamento[4]. Así contamos cun documento das sesións do ano 1753. Escrita por man do escribán Gonzalo Rodríguez, afincado en Santa Comba de Bande, abarca o período que comprende xaneiro e agosto do dito ano. En total teñen lugar dez sesións; unha por cada mes do ano, celebrada a día 10 e coincidente coa feira local para fixar o prezo do viño no dito mercado. Outra está datada no 10 de maio dese ano, no que o procurador xeral solicita que se lle aproben dúas partidas de gastos. Por último, a día 30 de xullo ten lugar unha nova asemblea, en que se fixan os prezos de todos os produtos cos que se comercia na feira durante o ano.

Como vemos os asuntos cotiáns son os que priman, especialmente a taxación de prezos. Deste xeito o concello velaba por que as transaccións se efectuaran dentro dun orde preestablecido. Ademais destas atribucións o concello de Lobeira impartía xustiza, con competencias que abranguían dende as disputas por lindeiros e dereitos de paso sobre predios rústicos a casos de homicidio. Tamén era competencia deste concello, como acontece cos casos xa citados de Lobios e Entrimo, a administración das obrigas fiscais. Así debía facer fronte ó pago das contribucións habituais, que ascendían a 8320 reais, incluídos 1500 debidos ó monarca polo privilexio rexio de celebrar un mercado mensual. A pesares desta obriga, pódese dicir que a feira era unha fonte saneada de ingresos para o concello, xa que o seu abasto era poxado anualmente ó mellor postor –este caso un veciño de Baldemir. O importe total en 1753 era de 5000 reais, o cal deixaba unha ganancia líquida de 3500 reais que se podían destinar a satisfacer as demais obrigas fiscais.

Polo demais, o concello de Lobeira constaba da mesma composición que o de Entrimo xa descrito. Estaba encabezado por un “juez, cabo, capitán y caudillo”, seguido dun procurador xeral e cinco rexedores. Todos eran electos pola corporación saínte, e o dito acto de elección tiña lugar o 6 de xaneiro. Estes xestores debían velar polo cumprimento do arriba mencionado, así como do mantemento da integridade territorial do concello. Así sabemos que existe unha revisión de límites cos rexedores da freguesía de San Mamede de Grou[5], que ten lugar no ano 1746 e no que se enumeran e aceptan as os límites fixados de antigo e se recordan as multas que deben pagar os donos das veceiras de gando que traspoñan o límite da localidade oposta. Polo tanto, semella evidente que a protección do espazo propio é unha das tarefas esenciais do concello.

Un concello destas características, cun carácter que mesmo podíamos definir de democrático, próximo ós habitantes que se amparaban baixo os seus privilexios, non podía ser menos que visto como unha verdadeira regalía polos seus veciños. No seu interior gozaban de inmunidade xudicial[6] e os veciños podían rexer os seus propios asuntos sen intervención de poderes foráneos. Polo tanto, esta institución era defendida con vehemencia polos seus integrantes, que serían definidos do seguinte xeito polo abade Pedro González de Ulloa: “[Os habitantes] del Bastón de Lobera, son (…) indómitos y montaraces: para la defensa y apoyo de sus regalías no hay catalanes y vizcaínos que les igualen”. Só así, mediante a unión dos seus veciños, se pode explicar a persistencia ó longo dos séculos dunha institución de autogorberno propia de campesiños con pouca e ningunha instrución, ameazados como estiveron sempre pola sombra de nobres tiránicos, abades cobizosos e monarcas lonxanos pouco dispostos a arriscar nada na defensa dos seus vasalos.

Este concello de Lobeira, igual que todas as realidades administrativas que levamos descritas, viría a desaparecer coa aplicación do Estatuto Real de 1834 e a liquidación da administración propia do Antigo Réxime, que sería remprazada pola maquinaria burocrática estatal que hoxe en día coñecemos.

 

  • Documentos de arquivo:

Archivo General de Simancas, Catastro de Ensenada, Respuestas Generales, Libro 215, páxina 451 e seguintes.

Este arquivo ten colgada na páxina Portal de Archivos Españoles (PARES) diversa información da Chancelería de Valladolid, incluídas as Respostas Xerais ó Catastro de Ensenada.

Arquivo Provincial de Ourense:

Fondo Municipal: AHPOu, Concello de Lobeira, C. 529/2

  • Libros:

Olga Gallego Domínguez (1988): La Organización administrativa territorial de la antigua provincia de Ourense a mediados del siglo XVIII, Ourense, Museo Arqueolóxico provincial.

Francisco Xavier Rio Barja (1988): Cartografía xurisdiccional de Galicia no século XVIII, Santiago de Compostela, Consello da Cultura. (Dispoñible on-line).

Pegerto Saavedra Fernández (2008): “O entramado comunitario do campesiñado galego de mediados do XVI a comezos do XIX”, en A Patria enteira: homenaxe a Xosé Ramón Barreiro Fernández, pp. 867-894, Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela.

-(2013): Demarcacións, topónimos, papeis, menoria. Sobre a división e o control do territorio na Galicia Moderna, A Coruña, Real Academia Galega. (Dispoñible on-line).

Antonio Eiras Roel (1997): “El régimen señorial en Galicia a finales de la Edad Moderna: Evaluación”, Obradoiro de Historia Moderna. nº 7, pp. 7-46. (Dispoñible on-line).

Mª Belén Pumar Diéguez (2013): “Los cotos de la dignidad episcopal a finales del siglo XVII”, Diversarum rerum, nº 8, pp. 73-88. (Dispoñible on-line).

Rubio Pérez, L. (2009a): El concejo, Biblioteca Leonesa de Tradiciones, León.

  • (2009b): “La gestión del Común”, Biblioteca Leonesa de Tradiciones, León.

(2008): “O entramado comunitario do campesiñado galego de mediados do XVI a comezos do XIX”, en A Patria enteira: homenaxe a Xosé Ramón Barreiro Fernández, pp. 867-894, Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela.

[1] Estas parroquias víronse alteradas na súa entidade co paso do tempo, e non convén estenderse moito aquí na descrición da súa historia. Só diremos que comprendían os mesmos lugar que hoxe en día, coa excepción do lugar do Valoiro, na altura integrado na freguesía de San Salvador de Torno e no couto de San Mamede de Grou. Pola contra, ademais do lugar de Cabaleiros, onde se situaba o mosteiro, a parroquia de San Martiño de Grou tamén comprendía o lugar de Fradalbite, hoxe pertencente a San Trocado de Santa Comba.

[2] Seguramente se trate de concellos parroquiais, xa que as testemuñas son diferentes para cada unha das parroquias.

[3] Sobre este aspecto e o foro fundacional de Lobeira véxase Leza Tello, P. e Pérez Formoso, P. (2016).

[4] Estas referencias obtivémolas do fondo documental do concello de Lobeira que se conserva no Arquivo Provincial de Ourense, por ser depositado alí por Xaquín Lorenzo Fernández, “Xocas”.

[5] Este acto documentado pode acharse no protocolo correspondente ó ano 1746 do notario Martón Rodríguez, do couto de Grou, depositado no Arquivo Provincial de Ourense

[6] Moi similar á do Couto Mixto, aínda que neste caso non existía imunidade fiscal.

 

Autor: Cristian Oliveira Brito

Publicado en Historia, Lobeira | Deixa un comentario

Administración señorial no actual municipio de Lobios

Xa fixemos nesta páxina unha pequena introducción sobre a historia de Entrimo e do seu pasado institucional, faremos agora unha pequena achega sobre Lobios. A diferenza do concello limítrofe, as terras do actual Lobios estaban divididas nun mosaico de xurisdicións e coutos, os cales estaban totalmente desligados entre si e non compartían ningún vínculo en común. Estas demarcacións eran as seguintes: as xurisdicións de Manín ou Trasportela, Riocaldo, Lobios, Araúxo e os coutos de Xendive e San Mamede de Grou.

As xurisdicións de Riocaldo, Manín-Trasportela e Lobios pertencían todas ó bispo de Ourense, o cal puña xustiza neles, igual que o conde de Ribadavia e os veciños de Entrimo sobre si. Estas xurisdicións, igual que algunha mais en Lobios, tiña unha característica peculiar, e é que eran arrendadas en conxunto con todo o que contiñan (terras de labranza, montes, augas, camiños, etc) ós seus habitantes. A finais do século XVII estaban arrendadas nun total de 9900 reais, ós cales se lles rebaixaban 1100 polo caracter fronteirizo destas terras e as perdas ocasionadas polos conflitos co país veciño. En 1753 sabemos que os veciños de Manín pagaban 3680 reais ó bispo, e que ademais satisfacían outros 370 polo uso dunha barca para cruzar o Limia e outros 40 en concepto de lutuosa[1]. Pola súa banda os veciños de Riocaldo sabemos que satisfacían 20 reais neste último concepto e os de Lobios 15. Os límites destas xurisdicións eran coincidentes coas respectivas parroquias, coa diferenza de que a aldea de Quintela, hoxe pertencente a San Lourenzo de A Illa, nalquela altura formaba parte da parroquia de San Salvador de Manín. Santa María do Val de Riocaldo mantiña na altura os mesmos límites que hoxe en día e San Miguel de Lobios, a pesar das modificacións da extensión parroquial, a xurisdición aquela altura correspondía coa parroquia actual. A pesar de pertencer ó mesmo señor cada parroquia recibía xustiza por separado, de xeito que en Manín existía un xuiz con 50 reais de retribución, en Riocaldo outro co mesmo estipendio, mentres que en Lobios atopamos un xuíz e meiriño, con 30 reais de salario cada un.

No que á xurisdición de Araúxo se refire, esta estaba formada polas parroquias de San Martiño e San Paio de Araúxo, Santa María de A Cela e os lugares de Ganceiros e Xeás –mixto da parroquia de San Salvador de Torno e San Martiño de Araúxo o primeiro e pertencente a Torno o segundo-. O señorío da devandita xurisdición correspondía ó conde de Monterrei, o cal contaba cun albalá[2] datado en 1417 e outorgado por Xoán II de Castela no que se lle concedía tal dereito sobre esas terras. O condado de Monterrei era un dos estados nobiliarios mais importantes de toda Galicia, xa que abranguía a maior parte do sur e centro da provincia de Ourense, polo tanto non podía deixar de ter presenza na comarca. Segundo o abade limián Pedro González de Ulloa, que realizou unha descripción dos estados da casa de Monterrei, a xurisdición de Araúxo era administrada dende Rairiz de Veiga, cabeza dunha das xurisdicións mais importantes desa casa. Cara mediados do século XVIII segrégase a administración da xurisdición de Araúxo da de Rairiz e é dotada a primeira dun xuíz propio. Os veciños da propia xurisdición non pagan cantidade algunha por dereito de señorío, pero dispón o conde de duas fontes de ingresos: a quinta e o dereito de cobro dunha portaxe ós transeuntes da ponte sobre o Macaco (chamado Albarosa na documentación da altura), sitas no lugar ó que deron nome. Esta quinta supoñemos que non será outra que a que aínda permanece en pé e se coñece como Casa do Aceite. Segundo o abade González de Ulloa, esta finca tíñaa aforada dende tempos antigos a casa de Valdés á de Monterrei xunto co dereito de portaxe[3]. Segundo o catastro xa citado no artigo anterior o conde de Monterrei recibía 2 ducados, e os da casa de Valdés tiñan dereito de cobrar 2 maravedís a calquera viandante e 8 por cabeza de gando que transitara pola ponte[4]. Por último citar que o lugar de Xeás está illado do corpo principal da xurisdición, e que alí tiña asento a casa dos Tejada, de moito ascendente na contorna. Segundo as visitas pastorais[5] esta familia dispuña dunha casa forte, a cal contaba cunha capela, que tiña por advocación a Santo Tomé. Cando a familia abandone a residencia no século XIX, o bispo Dámaso Iglesias Lago mandará derrubala en 1832 por considerar que o seu estado de ruína era indigno para un templo no que se debera oficiar o sacrificio do altar. Esta xurisdición que describimos contaba cun xuíz en cada parroquia que a formaba, sendo retribuído o de San Martiño con 150 reais, o de San Paio con 200 e o da Cela con 50 reais[6].

Unha vez visto que Ganceiros e Xeás pertencían ós condes de Monterrei, debemos aclarar o que acontecía co resto de lugares. Os lugares ó norte do Limia pertencían ó couto de San Mamede de Grou, mentres que os lugares de Torno –ubicación da reitoral e a igrexa parroquial- e Xendive formaban un couto sobre si mesmos. Este debía ser un couto redondo ó igual que as terras do bispo xa descritas, posto que ambos lugares pagan unha renda anual de 1650 reais ós titulares da xurisdición[7]. Ademais deste capítulo de ingresos, dspuña o señor do costume de cobrar lutuosas á morte dos veciños, que importaban uns 15 reais anuais. Ademais disto, por suposto tamén nomeaba xuíz no couto, o cal contaba con 50 reais de retribución polos seus servizos. Na altura en que foi realizado o catastro de Ensenada o titutlar do dito couto era a familia Araújo Vasconcelos, residente na cidade de Braga. A día de hoxe, aída estamo seguindolle a pista a esta casa nobiliar, a cal probablemente teña o seu solar nas terras da nosa comarca e estexa vinculada coa familia vinculada ó pazo aínda existente na parroquia de Lobios.

Para concluír, diremos algunhas palabras do couto de Grou. Este incluía como xa dixemos a parroquia de San Mamede e os demais lugares da Herdadiña. O titular de dito couto era o mosteiro de San Salvador de Celanova, o cal cobraba 80 reais de lutuosa dos veciños cabeza de casa. Ademais disto, o abade do dito cenobio nomeaba xuíz e escribán de número para a administración de xustiza.

Como vemos, a pesar da existencia dunha rede administrativa de índole señorial, a base das estruturas ás que se apelaba á hora de articular estas e de describir o territorio eran as de maior raigame entre os habitantes. Falamos neste caso da parroquia, xa que se ben en certos casos existían freguesías agrupadas pertencentes a un mesmo señor, estas non compartían organismos comúns, como se pode desprender da descrición realizada da xurisdición de Araúxo e as tres parroquias pertencentes ó episcopado. Este non deixa de ser unha das pautas do “diálogo” permanente da veciñanza cos poderes alleos ó seu dominio, xa que sendo a parroquia entidades con xurisdicións moi ben delimitadas e asumidas polos veciños, a calquera poder que intentase impoñerse dende o exterior ben seguro que lle resultase mimetizarse co entorno local.

 

 

[1] Xa vimos na anterior publicación sobre Entrimo que se trata dun tributo de índole señorial que debe pagar todo vasalo ó falecer o cabeza de casa en forma da mellor alfaia da casa.

[2] Tipo de cédula real que se outorgaba no Medievo polos monarcas de Castela e León.

[3] O foro era un contrato de arrendamento propio do noroeste da península ibérica. Os seus termos xeralmente permitían a un propietario dun ben cedelo de xeito temporal (usualmente por varias vidas) ou perpetuo. A súa duración inusualmente longa e a certeza de posesión que representaba para o arrendatario, permitíu que se formase en Galicia durante a Idade Media e Moderna unha clase de pequenos labregos que se ben non eran propietarios, podían considerarse como tales mentres pagaran as rendas estipuladas nos ditos contratos de foro.

[4] 1 ducado=11 reais=374 maravedís.

[5] Xiras de inspección das parroquias dunha diocese realizadas polo bispo ou algún representante nomeado por el.

[6] Os lugares de Ganceiros e Xeás recibían xustiza cos da parroquia de San Martiño.

[7] En teoría, esta cifra debía ser un quinto do produto de todos os froitos que colleitaban os seus veciños. O como se efectuaba o pago énos descoñecido, xa que poderían pagar todos unha cantidade fixa común, facerse cada veciño responsable dunha cifra concreta acorde á súa riqueza e responder do seu pago de forma solidaria ante os veciños, ou quizais o señor de xeito directo cobraba a cada veciño unha certa cantidade.

Os documentos orixinais e datos publicados sobre os que se asenta este post podense consultar facilmente. As súas refrencias son:

  • Documentos de arquivo:

Archivo General de Simancas, Catastro de Ensenada, Respuestas Generales, Libro 215, f. 415 e ss. (Araúxo, San Martiño; Araúxo San Paio, Cela e Xeás –Torno-); 215, f. 677 e ss. (Riocaldo); 216, f. 20 e ss. (San Mamede de Grou); 216, 661 e ss. (Manin) e 219, f. 684 e ss. (Lobios);

  • Bibliografía

Antonio Eiras Roel (1997): “El régimen señorial en Galicia a finales de la Edad Moderna: Evaluación”, Obradoiro de Historia Moderna. nº 7, pp. 7-46. (Dispoñible on-line).

Olga Gallego Domínguez (1988): La Organización administrativa territorial de la antigua provincia de Ourense a mediados del siglo XVIII, Ourense, Museo Arqueolóxico provincial.

José García Oro (2006): O condado de Monterrei no século XVI: estudio histórico e colección diplomática, Grupo Filatélico e Numismático, Noia.

Laureano Rubio Pérez (2009a): El concejo, Biblioteca Leonesa de Tradiciones, León.

  • (2009b): La gestión del Común, Biblioteca Leonesa de Tradiciones, León.

Mª Belén Pumar Diéguez (2013): “Los cotos de la dignidad episcopal a finales del siglo XVII”, Diversarum rerum, nº 8, pp. 73-88. (Dispoñible on-line).

Francisco Xavier Rio Barja (1988): Cartografía xurisdiccional de Galicia no século XVIII, Santiago de Compostela, Consello da Cultura. (Dispoñible on-line).

Pegerto Saavedra Fernández (2008): “O entramado comunitario do campesiñado galego de mediados do XVI a comezos do XIX”, en A Patria enteira: homenaxe a Xosé Ramón Barreiro Fernández, pp. 867-894, Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela.

-(2013): Demarcacións, topónimos, papeis, menoria. Sobre a división e o control do territorio na Galicia Moderna, A Coruña, Real Academia Galega. (Dispoñible on-line).

 

Autor: Cristian Oliveira Brito

Publicado en Historia, Lobios | Deixa un comentario

Escrito a Delegación da Xunta pola Estrada OU-540

Publicado en Alegacións-Escritos presentados por PLABALI, Autoestrada - OU-540 | Deixa un comentario